Яны спрабавалі стварыць новае ВКЛ на пачатку ХХ ст.

На пераломе ХІХ–ХХ ст. аформілася адметная ідэалагічная, а пазней і палітычная плынь, прыхільнікі якой прагнулі аўтаноміі для зямель былога Вялікага Княства Літоўскага. Як яны ўяўлялі сабе гэткае дзяржаўнае ўтварэнне і чаму ў выніку нічога не атрымалася, глядзіце ў чарговым выданні «Загадак беларускай гісторыі».

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай на землях былога Вялікага Княства Літоўскага сутыкнуліся інтарэсы з аднаго боку каланіяльнай палітыкі расейскіх уладаў, а з іншага – польскага нацыянальнага руху. У адказ на гэта ў другой палове ХІХ ст. тут зарадзілася ідэалагічная плынь, якая атрымала назву «краёвасць», а яе прадстаўнікі – краёўцы.

Краёўцы не хацелі пераўтварэння гэтых зямель ані ў расейскую ўскраіну, ані ў польскую. Гэтыя высокаадукаваныя і паспяховыя людзі марылі пра палітычна-культурную аўтаномію зямель былога Княства і шукалі агульныя кропкі ўзаемадзеяння розных народаў і канфесіяў, якія жылі на гэтай тэрыторыі. Адрынуўшы ідэю пабудавання этнічных нацыяў, яны прыйшлі да ідэі грамадзянскай нацыі, заснаванай на супольных каранях, якія вялі ў Вялікае Княства Літоўскае.

Дэмакратызацыя царскай Расеі ў выніку рэвалюцыі 1905 года дазволіла краёўцам удзельнічаць у палітычным жыцці. Яны стварылі партыі, прадстаўнікі якіх увайшлі ў склад абедзвюх палатаў першага расейскага парламенту – Дзяржаўнай Думы і Дзяржаўнага Савету. Яны таксама пачалі прапагандаваць свае ідэі праз газеты.

Але Першая сусветная вайна з яе ўсплёскам этнічнага нацыяналізму, а пазней развал імперыяў і Кастрычніцкая рэвалюцыя паставілі крыж на планах краёўцаў. Дзяржавы, якія ўзніклі на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага, будаваліся па этнічных прынцыпах. Асобныя краёўцы працягвалі бараніць свае ідэі ў Польшчы ў міжваенны час.

Пра гісторыю краёвай ідэі, лёсы, погляды і мэты яе прыхільнікаў раскажа даследчык і аўтар кніг пра дзейнасць краёўцаў, у прыватнасці, Рамана Скірмунта, доктар гістарычных навук, прафесар Алесь Смалянчук.

Вядоўца праграмы – доктар гістарычных навук, прафесар Алесь Краўцэвіч.

Праграма «Загадкі беларускай гісторыі» выходзіць на «Белсаце» кожны панядзелак а 18:45. Глядзіце праз спадарожнік «Астра 4A» (ранейшая назва «Sirius 4»), онлайн і ў архіве на нашай старонцы.

Калаж з фота: Igor Schubin, Azgar

Больш матэрыялаў

Вусная гісторыя супраць савецкай прапаганды. Праўда простых людзей

Ідэальнае месца для фестываляў сярэднявечнае культуры

Мультыкультурны Менск пачатку ХХ стагоддзя – калыска геніяў

Лёс Анатоля Сыса як адлюстраванне лёсу краіны

Гісторык, які абгрунтаваў права беларусаў на сваю дзяржаву

Пад знакам паравоза. Як нарадзіліся Баранавічы?

Сакрэт замку Іказнь на Браслаўшчыне

Гарошкаў пад Рэчыцай. Адсюль пайшлі славяне